Achtergrond: Onbalansmarkt, regeltoestanden en prijsstelling

Op de elektriciteitsmarkt moeten vraag en aanbod altijd in evenwicht zijn. Wanneer er meer of minder elektriciteit wordt geproduceerd dan verbruikt, ontstaat er een onbalans. TenneT, de beheerder van het landelijk transportnet, bewaakt deze onbalans en grijpt zo nodig in met balanceringsvermogen (aFRR). Dit leidt tot een onbalansprijs: een verrekenprijs per kwartier, gebaseerd op de duurste geactiveerde maatregel om de balans te herstellen. Bij een tekort (onderproductie) is opwaartse regulering nodig en is de onbalansprijs positief; bij een overschot (overproductie) wordt neerwaartse regulering toegepast en kan de prijs negatief worden. Deze prijssignalen moedigen marktpartijen aan om bij te dragen aan het systeemevenwicht: ofwel door de productie te verhogen of het verbruik te verlagen tijdens tekorten, ofwel door de productie te verlagen/het verbruik te verhogen tijdens overschotten.

TenneT gebruikt verschillende regeltoestanden om de toestand van het systeem elk kwartier aan te geven. Regelstatus -1 geeft een overschot aan (neerwaartse regeling), regelstatus +1 geeft een tekort aan (opwaartse regeling). In beide gevallen geldt één onbalansprijs voor de hele periode van 15 minuten. Regeltoestand 0 betekent dat er geen balanceringsvermogen werd geactiveerd; het systeem bleef op zichzelf stabiel. De situatie wordt complexer in regeltoestand 2: het systeem gaat binnen een kwartier van een overschot naar een tekort (of omgekeerd). Dit resulteert in een dubbele prijsbepaling: afzonderlijke prijzen voor opwaartse en neerwaartse regeling. Marktdeelnemers die onbalans veroorzaken tijdens regeltoestand 2 kunnen financieel worden gestraft – in plaats van beloond, kunnen ze worden belast. De werkelijke regeltoestand en bijbehorende prijzen zijn pas na het kwartier bekend, waardoor realtime reacties riskant zijn.

Een groeiend aantal marktspelers reageert op onevenwichtsprijzen zonder expliciet geactiveerd te worden. Dit wordt passieve balancering genoemd: producenten of consumenten passen vrijwillig hun productie of vraag aan op basis van verwachte prijssignalen. Ze handelen niet op een markt, maar nemen bewust een onbalanspositie in om te profiteren van prijsverschillen. Een windmolenpark kan bijvoorbeeld de productie beperken bij sterk negatieve prijzen om niet te hoeven betalen voor overtollige productie. Een batterij kan opladen wanneer de prijzen onder de -€ 100 per MWh dalen en ontladen boven de € 300 per MWh. Passieve balancering kan helpen het net te stabiliseren zonder directe tussenkomst van TenneT. Ongecoördineerde en gelijktijdige reacties kunnen echter nieuwe onbalans veroorzaken.

Wat verandert er in 2025?

In juli heeft TenneT een grote verandering uitgevoerd in de manier waarop realtime onbalansinformatie wordt gedeeld. De publicatietermijn van het onbalans signaal (“balansdelta”) wordt teruggebracht van 5 naar 2 minuten. Hierdoor krijgen marktpartijen bijna realtime inzicht in de systeemstatus en indicatieve prijzen, waardoor sneller kan worden gereageerd.

Bovendien zal TenneT de granulariteit van de prijsgegevens aanzienlijk vergroten. In plaats van onbalansprijzen één keer per minuut te publiceren, zullen prijzen nu elke 12 seconden worden bijgewerkt. Dat betekent 300 datapunten per uur in plaats van 60. Deze hogere resolutie biedt een duidelijker zicht op prijsschommelingen op korte termijn. Voorheen konden scherpe prijsbewegingen binnen een minuut worden uitgemiddeld; nu zal elk venster van 12 seconden een afzonderlijke waarde tonen. TenneT is van plan om deze verandering in week 27 of 28 van 2025 (eind juni tot begin juli) door te voeren.

Door de vertraging te verminderen en de granulariteit te verbeteren, hoopt TenneT de marktdynamiek te verfijnen. Snellere, nauwkeurigere signalen moeten overreacties verminderen. In plaats van vertraagde reacties of giswerk op basis van verouderde informatie, kunnen deelnemers soepeler aanpassingen maken. TenneT verwacht dat dit het aantal regeltoestand 2 momenten zal verminderen. De nieuwe aanpak brengt het systeem ook terug naar de transparantere norm van vóór december 2024.

Waarom deze verandering? Een terugblik op 2024

In december 2024 koos TenneT voor de tegenovergestelde aanpak door de datavertraging te verhogen van ~2 naar 5 minuten. Dit was een reactie op de toenemende instabiliteit in de onbalansmarkt, met name de sterke stijging in regeltoestand 2 intervallen – van 8% van alle kwartier in 2023 naar 17% in 2024. In januari 2025 steeg dit tot boven de 20%, tot 31,8% in juni. Deze gebeurtenissen weerspiegelden gevaarlijke schommelingen in vraag en aanbod. TenneT waarschuwde dat de Nederlandse onbalansen zo extreem waren dat ze de frequentie van het hele continentale Europese net beïnvloedden.

De kwestie kwam voort uit marktgedrag binnen het kwartier. Met de groei van volatiele hernieuwbare opwekking en scherpere prijspieken werden passieve reacties op onbalansprijzen aantrekkelijker. Wanneer de prijzen schommelden, injecteerden veel deelnemers extra vermogen of beperkten ze hun verbruik – soms allemaal tegelijk. Zonder coördinatie leidde dit tot overcorrecties: binnen enkele minuten van een tekort naar een overschot.

TenneT moest dan snel omschakelen van opregelen naar afregelen. Dit frequente wipeffect maakte het balanceringsproces duurder en instabieler. Deelnemers die hoopten te verdienen aan onbalans moesten uiteindelijk. Regeltoestand 2 dwong TenneT om beide soorten reserves binnen een kwartaal te activeren – een symptoom van inefficiëntie.

De tijdelijke vertraging was bedoeld om het prijssignaal te vertroebelen, zodat er minder overhaaste reacties zouden zijn. Door deelnemers te dwingen met minder zekerheid te handelen, hoopte TenneT de volatiliteit af te vlakken. De vertraging werd als noodmaatregel voor zes maanden ingevoerd.

Dit had echter niet het gewenste effect. De frequentie van regeltoestand 2 nam verder toe. Sommige partijen bleven mogelijk reageren op basis van geschatte of indirecte signalen. De verminderde transparantie maakte het moeilijker voor de markt om constructief te reageren. Ondertussen deden zich nog steeds extreme prijspieken en -dalen voor, waaronder een record onbalansprijs van € 3.990 per MWh in juni en negatieve prijzen van minder dan € 1.000 per MWh.

Daarom gooit TenneT het nu over een andere boeg en richt zich in plaats daarvan op een betere kwaliteit van de informatie. Door tijdig meer gedetailleerde gegevens te delen, kunnen deelnemers nauwkeuriger bijsturen. Dit zou overcorrecties moeten verminderen en het evenwicht op een meer coöperatieve manier moeten herstellen.

Impact op marktdeelnemers

• Grote producenten (bijv. gascentrales, windparken) zullen profiteren van een betere zichtbaarheid. Hoewel ze langzamer reageren dan batterijen, kunnen ze capaciteitswijzigingen effectiever plannen en financiële risico’s door onverwachte prijsstellingen beperken. Ze zullen systemen nodig hebben die 300 datapunten per uur kunnen verwerken.
• Kleine producenten (bv. MKB-WKK-eenheden, agrarisch biogas) kunnen indirect profiteren via hun Balance responsible partij (BRP) of aggregator. Met betere hulpmiddelen kunnen deze tussenpersonen kleinere activa met meer vertrouwen optimaliseren.
• Opslagbeheerders zijn duidelijke winnaars. Batterijsystemen die snel reageren, kunnen profiteren van prijsschommelingen op korte termijn en hun strategie in realtime aanpassen. Betere gegevens helpen hen overschrijdingen te voorkomen en het rendement te verbeteren, terwijl de systeembalans wordt ondersteund.
• Handelaren en aggregators zullen hun systemen en handelsalgoritmen moeten aanpassen om te kunnen reageren op het 12-seconden signaal. Degenen die de onbalansmarkt verlieten vanwege de onzekerheid, kunnen nu terugkeren. De toegenomen transparantie maakt geavanceerdere, risicobewuste strategieën mogelijk.

Kansen en risico’s

• Snellere reactietijden zorgen voor een betere balancering en meer inkomsten voor flexibele activa. Partijen zonder automatisering kunnen echter achterop raken.
• Minder tegeltoestand 2 momenten verlaagt het financiële risico en verbetert de frequentiestabiliteit. Maar de werkelijke impact hangt af van het gedrag van de deelnemers. Als extreme reacties aanhouden, kunnen er nog steeds aanvullende maatregelen nodig zijn (bijv. limieten voor de integratortarieven, boetes).
• Passief balanceren wordt aantrekkelijker, maar moet op een verantwoorde manier gebeuren. Als veel spelers identiek en gelijktijdig reageren, kan er nog steeds volatiliteit optreden. Regelgevende interventies blijven mogelijk als zelfregulering faalt.

Conclusie en aanbeveling

Het besluit van TenneT om de datatraagheid te verkorten en hoogfrequent tarifering te introduceren, betekent een terugkeer naar transparantie en een stap voorwaarts in de veerkracht van het systeem. De veranderingen moeten instabiliteit verminderen, slimmere beslissingen mogelijk maken en de samenwerking tussen TenneT en marktpartijen bevorderen.

Aanbeveling: Alle marktspelers moeten zich voorbereiden op een nieuwe realiteit waarin de granulariteit en reactiesnelheid van gegevens belangrijker zijn dan ooit. Investeer in infrastructuur die snelle updates aankan. Herijk handels- en dispatchstrategieën. Train teams om snel veranderende prijssignalen te interpreteren. Werk actief samen met uw BRP of serviceprovider.

Deze transitie biedt kansen, niet alleen om de financiële resultaten te verbeteren, maar ook om een stabieler en duurzamer energiesysteem voor Nederland en Europa als geheel te ondersteunen.